W 1999 roku Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, czcząc pamięć wybitnego człowieka gór, prozaika i poety, wieloletniego redaktora naczelnego „Wierchów”, a także czołowego działacza PTT i PTTK − Władysława Krygowskiego, ustanowił nagrodę literacką jego imienia. Przyznawana jest ona corocznie osobom szczególnie zasłużonym dla polskiej kultury na polu szeroko rozumianego piśmiennictwa górskiego. Na mocy udzielonej w tym zakresie delegacji funkcję jury nagrody sprawuje Komitet Redakcyjny „Wierchów”. Postanowił on przyznać Nagrodę Literacką im. Władysława Krygowskiego za rok 2011 Profesorowi

 

JACKOWI KOLBUSZEWSKIEMU

 

wybitnemu uczonemu, literaturoznawcy i kulturoznawcy, najznakomitszemu w dziejach polskiej nauki znawcy literatury pięknej związanej z górami, zasłużonemu edytorowi dzieł tych twórców literatury, których utwory weszły do kanonu literackiego polskich gór, badaczowi literatur słowiańskich i bałtyckich, wreszcie także wszechstronnemu człowiekowi gór − świetnemu ich znawcy, taternikowi, narciarzowi i turyście.

W dorobku naukowym Laureata − prawdziwie ogromnym i nader wszechstronnym (bibliografia Jego prac liczy znacznie ponad tysiąc pozycji) − literacko-kulturowa problematyka gór stanowi bardzo wyraźną dominantę. Nie jest to dziełem przypadku, albowiem Jacek Kolbuszewski od dzieciństwa nieprzerwanie ma kontakt z górami. Po raz pierwszy znalazł się w Zakopanem w 1946 r., dokąd, wraz ze swoją starszą siostrą, przyjechał, mając osiem lat, przywieziony przez matkę. Potem, począwszy od 1948 r., stale już tam spędzał wakacje, także w latach studiów. Na pierwszym roku studiów zaczął uprawiać taternictwo, dał się też poznać jako niezły narciarz turysta. Naturalną więc koleją rzeczy góry nastygmatyzowały Jego zainteresowania naukowe, a fascynacja górami sprawiła, że za temat swego obronionego w 1965 r. doktoratu obrał Funkcje estetyczne motywu Tatr w literaturze polskiej XIX wieku. Wersja książkowa tej pracy ukazała się w Krakowie, w 1971 r. Dzieło to, poszerzone potem o okres do wybuchu drugiej wojny światowej, zatytułowane Tatry w literaturze polskiej 1805-1939, wydane zostało w 1982 r. także w Krakowie. Kilkanaście lat później, w 1995 r., ukazało się kolejne opracowanie dziejów literatury tatrzańskiej, które wyszło spod pióra Profesora, mianowicie Tatry. Literacka tradycja motywu gór. Choć w dziejach polskiej nauki Jacek Kolbuszewski nie jest pierwszym uczonym, który zajął się problematyką literatury tatrzańskiej, to jednak jest pierwszym, który w swej twórczości poświęcił jej aż tyle uwagi, nadto zaś pokusił się o napisanie dzieł mających charakter syntez obejmujących całokształt historii tej literatury. W zakresie tatrologii ważną książką Profesora jest też zbiorczy tom Jego studiów, zatytułowany Przestrzenie i krajobrazy (Wrocław 1994), w którym pomiędzy innymi tekstami Autor pomieścił też swoje varia tatrica rozproszone wcześniej po rozmaitych wydawnictwach ciągłych i zbiorowych.

Zajęcie się górami w ich literackim i kulturowym aspekcie legło też zapewne u korzeni słowacystycznych i bohemistycznych zainteresowań Profesora. Bogata Jego na tym polu tworczość obejmuje nader szeroki wachlarz zagadnień, wśród których niebagatelne miejsce zajmuje także problematyka gór.

Wprawdzie Tatry niewątpliwie zajmują główne miejsce w zainteresowaniach góroznawczych Profesora Jacka Kolbuszewskiego, ale w swoich badaniach nie ogranicza się On wyłącznie do naszych gór najwyższych, sporo uwagi bowiem poświęca także Sudetom, Beskidom, Pieninom oraz Karpatom Wschodnim. Te Jego zainteresowania również zaowocowały wieloma wyróżniającymi się, najczęściej pionierskimi w polskim piśmiennictwie, opracowaniami. W obrębie problematyki sudeckiej najważniejszym dziełem Profesora Kolbuszewskiego jest książka Krajobraz i kultura. Sudety w literaturze i kulturze polskiej (Katowice 1985). Spod Jego pióra wyszły też pierwsze syntetyczne opracowania na temat Pienin w literaturze i kulturze (Pieniny góry romantyczne, „Czasopismo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich” − 1996, z. 10; Pieniny w kulturze polskiej. Zarys ptoblematyki, „Litteraria” 2009, t. XXXVI).

Jest też Jacek Kolbuszewski jeśli nie jedynym, to jednym z nielicznych w Polsce badaczy zajmujących się problematyką Alp w polskiej literaturze.

Profesor Kolbuszewski ma na swoim koncie również kilka książek o charakterze popularnonaukowym łączących się tematycznie z górami. Są to: Góry takie kamienne. Szkice o górach i ludziach (Warszawa 1972), Skarby króla Gregoriusa. O poszukiwaniu skarbów w XVII i XVIII wieku (Katowice 1972) oraz Dziwne podróże, dziwni podróżnicy (Warszawa 1977), Góry jako źródło inspiracji artystycznej (Warszawa − Kraków 1984).

Godzi się też zwrócić uwagę na Jego publicystykę popularyzatorską czy to na łamach czasopism turystyczno-krajoznawczych (jak np. „Na szlaku”, gdzie publikował liczne przyczynki do dziejów literatury i kultury gór, jak również publikował i komentował teksty górskie zapomnianych autorów), czy na łamach innych, już niegórskich periodyków (np. wydawanego w Gorzowie Wielkopolskim „Lamusa”).

Laureat, jak wspomniano na wstępie, położył niemałe zasługi na polu edytorstwa tekstów związanych z górami. Wydał z rękopisów utwory Bogusza Zygmunta Stęczyńskiego Sudety jako dalszy ciąg poematu Tatry (Wrocław 1981) i Polska Najada, czyli głos wodospadu Łaby na Śląsku (Katowice 2000) oraz podstawowe źródło do wiedzy o życiu górali podhalańskich w pierwszej połowie XIX stulecia, mianowicie rzecz Ludwika Kamińskiego vel Kamieńskiego O mieszkańcach gór tatrzańskich (Kraków 1992). Przypomniał również nestorkę poetek polskich, debiutującą w okresie międzywojennym, Zofię Jabłońską-Erdmanową, publikując najpierw jej wiersze w Literackim arkuszu „Wierchów” („Wierchy” 1986 [wyd. 1990]), a potem przysposabiając do druku tomik jej poezji, pt. Stara ciupaga i inne wiersze z lat 1948-1993 (Kraków 1994). Wydał też wiersze Stanisława Nędzy Kubińca (Do braci moik. Nowy wybór poezji, Kraków 1997), poezje Kazimierza Staffy („Wierchy” 1996 [wyd. 1997]). W Jego opracowaniu ukazało się w wyborze, w serii „Biblioteki Narodowej” Na Skalnym Podhalu Tetmajera (Wrocław 1998). Jego zasługą jest też opracowanie i wydanie szeregu antologii prozy i poezji związanych z górami: Czarny Szczyt. Proza taternicka lat 1904-1939 (Kraków 1976), Osobliwości i sensacje tatrzańskie (Kraków 1977), 32 wiersze o Morskim Oku (Kraków 1978), Strofy o górach (Warszawa 1981), Tatry i górale w literaturze polskiej (Wrocław 1992). Rzeki. Antologia poetycka (Wrocław 1998). Ponadto na łamach licznych innych wydawnictw opatrywał wstępami, posłowiami i innymi komentarzami publikowane tam teksty literackie o górach.

Drugą niwą zainteresowań Profesora Kolbuszewskiego − obok gór i roli, jaką odgrywają one w literaturze i kulturze − z owym pierwszym polem badawczym łączącą się zresztą nader ściśle, jest przyroda i jej ochrona rozpatrywane z kulturoznawczego punktu widzenia. Tej problematyce Laureat poświęcił wiele swoich prac, z których do najważniejszych należą książki: Ochrona przyrody a kultura (Warszawa 1990, Wrocław 1992), Znaczenia i wartości przyrody polskiej (Wrocław 2000) oraz Literatura i przyroda. Antologia ekologiczna (Katowice 2000), w których twórczo kontynuuje refleksję zapoczątkowaną ongiś przez Jana Gwalberta Pawlikowskiego.

Wymienione tu, przytoczone jedynie przykładowo, publikacje Laureata to zaledwie drobny ułamek Jego górskiego dorobku pisarskiego, na który składa się ponadto ogromna ilość − niekiedy wyważonych, niekiedy zaś nacechowanych emocjami, ale zawsze rzetelnych − recenzji publikacji zawierających różnorakie odniesienia do gór.

Niebagatelne zasługi dla rozwoju i popularyzowania wiedzy o górach położył Jacek Kolbuszewski również jako członek rozmaitych kolegialnych ciał. Tu należy wspomnieć przede wszystkim o Jego zasługach jako członka Komitetu Redakcyjnego „Wierchów”, w którego pracach uczestniczył aktywnie w latach 1973-2010 (od roku 1983 jako jego przewodniczący). W 1996 r. powołał do życia wydawnictwo ciągłe „Góry − Literatura − Kultura”, publikowane w ramach „Acta Universitatis Wratislaviensis”, i redagował je do roku 2001. Redagował też przez jakiś czas „Annales Silesiae”, nadal jest redaktorem rocznika „Litteraria”. W każdym z tych pism ogłaszał nie tylko swoje „górskie” opracowania, ale też − z racji członkostwa w redakcyjnych zespołach − inspirował innych autorów do publikowania na łamach tych wydawnictw „górskich” materiałów. Tę swoją inspirującą rolę odgrywał także jako wieloletni przewodniczący Rady Muzealnej Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.

Profesor Jacek Kolbuszewski jest − jak dotąd − jedynym w dziejach polskiej humanistyki uczonym, który w tak ogromnym zakresie wzbogacił wiedzę o miejscu gór w literaturze oraz o ich roli w kulturze, czyniąc to na najwyższym naukowym poziomie.

Te Jego bezsporne zasługi legły u podstaw decyzji Jury o przyznaniu Mu Nagrody Literackiej im. Władysława Krygowskiego za rok 2011.